Mieszczański republikanin contra
absolutum dominium.
Jan Sachs i obrona Rzeczypospolitej
w dobie potopu szwedzkiego
1
Katedra Doktryn
Polityczno-Prawnych, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego
Data publikacji: 21-07-2026
Studia Politologiczne 2026;81
SŁOWA KLUCZOWE
STRESZCZENIE
Artykuł kontrastuje zachodnioeuropejski proces centralizacji (XVI–XVIII w.),
w którym mieszczaństwo wspierało monarchów absolutnych przeciw feudałom w zamian
za jednolity rynek i przywileje, z polską specyfiką: słabe mieszczaństwo (5–7% populacji)
preferowało decentralizację, autonomię miejską i słabego króla elekcyjnego, obawiając
się wojen, podatków i merkantylizmu. Szlachta marginalizowała burżuazję prawnie (m.in.
sejm piotrkowski 1496, 1520, 1565) oraz ideologicznie, negując mieszczanom republikański
etos. W kontekście potopu szwedzkiego analiza skupia się na traktacie Jana Sachsa (De
scopo Reipublicæ Polonicæ) – protestanckiego mieszczanina z Wschowy i sekretarza
Torunia – który polemizuje z absolutystyczną propagandą Hermanna Conringa. Sachs
broni ustroju mieszanego (monarchia–arystokracja), wolnej elekcji, równości szlacheckiej
i prymatu bonum commune nad salus rei publicae. Rzeczpospolita jawi się jako unikalny
republikański eksperyment w epoce absolutyzmów, którego wolnościowy etos przyciągał
także mieszczan-innowierców. Praca dowodzi, że szlachecka dominacja nie wykluczała
szerszego konsensusu antyabsolutystycznego.
INFORMACJE O RECENZOWANIU
Sprawdzono w systemie antyplagiatowym
REFERENCJE (28)
2.
Bömelburg H.-J., Polska myśl historyczna a humanistyczna historia narodowa (1500–1700), przeł. Zdzisław Owczarek, Kraków 2011.
3.
Cyriaci Thrasymachi de Justitia armorum Suecicorum in Polonos perque ea liberata a magno periculo Germania ad Andream Nicanorem epistola, Henningus Mullerus, Helmestali 1655.
5.
Fasolt C., Past Sense. Studies in Medieval and Early Modern European History, Leiden–Boston 2014.
6.
Fijałkowski P., Wątki polskie w działalności duszpasterskiej i twórczości literackiej Walerego Herbergera, «Odrodzenie i Reformacja w Polsce» 1999, t. XLIII.
7.
Friedeburg R. von, Luther’s Legacy: The Thirty Years War and the Modern Notion of ‘State’ in the Empire, 1530s to 1790s, Cambridge 2016.
8.
Frycz Modrzewski A., O poprawie Rzeczypospolitej księgi czwore, przekł. M. Korolko, Piotrków Trybunalski 2003.
9.
Kalbarczyk A., „Mały Luter” ze Wschowy. Valerius Herberger (1562–1627) wzorem kaznodziei, «Poznańskie Studia Teologiczne» 2014, vol. 28.
10.
Kowalska-Postèn L., Przyczyny wojny szwedzko-polskiej w latach 1655–1660, w świetle historiografii szwedzkiej, «Komunikaty Instytutu Bałtyckiego», czerwiec–grudzień 1987, z. 27/28.
11.
Libera respublica – absolution dominium – rokosz, [w:] J. Czubek (red.), Pisma polityczne z czasów rokoszu Zebrzydowskiego 1606–1608, II, Kraków 1918.
12.
Mieszkowski P., Polonus iure politus mores patrios ad leges conformans, Warszawa 2023.
13.
Orzechowski S., Policya Krolestwa Polskiego na kształt Aristotelesowych Polityk wypisana i na świat dla dobra pospolitego trzema księgami wydana, Poznań 1859.
14.
Orzechowski S., Quincunx, to jest wzór Korony Polskiej na cynku wystawiony, [w:] Wybór pism, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1972.
15.
Piskorska H., Organizacja władz i kancelarii miasta Torunia do 1793 r., «Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu» 1954, z. 2.
16.
Prędka rada przed upadkiem, [w:] J. Czubek (red.), Pisma polityczne z czasów pierwszego bezkrólewia, Kraków 1906.
18.
Sachs J., De scopo Reipublicæ Polonicæ, adversus Hermannum Conringium, Professorem Helmstadiensem, dissertatio qua simul status Regni Poloniæ novissime describitur, Warszawa 2024.
19.
Schober W., Fraustädter Studenten 1400–1800, [w:] Quellen und Forschungen zur Heimatkunde des Fraustädter Ländchens, Verein f. Erforschung u. Pflege d. Heimat, Fraustadt 1936.
20.
Sprugala M., Kronika Wschowy. Chronik der Stadt Fraustadt (Wschowa), Dortmund–Wijewo 2016.
21.
Starowolski S., Reformacya obyczajów polskich. Wszystkim stanom ojczyzny naszej, [w:] Pisma ks. Szymona Starowolskiego, Kraków 1859.
22.
Stobbe O., Hermann Conring, der Begründer der deutschen Rechtsgeschichte, Berlin 1870.
23.
Tyc S., Sekretarz toruński Jan Sachs partjota polski, «Tygodnik Toruński» nr 43, 25 października 1924.
25.
Willoweit D., Hermann Conring, [w:] M. Stolleis (red.), Staatsdenker der frühen Neuzeit, Munich 1995.
26.
Zaręba S., Okulary na rozchody w Koronie i z Korony, [w:] J.J. Górski, E. Lipiński (red.), Merkantylistyczna myśl ekonomiczna w Polsce XVI i XVII wieku. Wybór pism, Warszawa 1958.
27.
Zedler J.H., Grosses vollständiges Universal-Lexicon Aller Wissenschafften und Künste, Halle–Leipzig 1742.
Udostępnij
ARTYKUŁ POWIĄZANY
| ISSN: | 1640-8888 |
Czasopismo naukowe «Studia Politologiczne» uzyskało dofinansowanie z Ministerstwa Edukacji i Nauki w ramach programu „Rozwój Czasopism Naukowych” (projekt numer RCN/SN/0713/2021/1). Wysokość otrzymanego dofinansowania wynosi 79 607 zł. Celem projektu jest realizacja działań zmierzających do podniesienia poziomu praktyk wydawniczych i edytorskich, zwiększenia wpływu Czasopisma na rozwój nauki oraz dalszego zwiększania prestiżu Czasopisma w międzynarodowym obiegu naukowym. Okres realizacji projektu wynosi 24 miesiące.
© 2006-2026 Journal hosting platform by Bentus
Przetwarzamy dane osobowe zbierane podczas odwiedzania serwisu. Realizacja funkcji pozyskiwania informacji o użytkownikach i ich zachowaniu odbywa się poprzez dobrowolnie wprowadzone w formularzach informacje oraz zapisywanie w urządzeniach końcowych plików cookies (tzw. ciasteczka). Dane, w tym pliki cookies, wykorzystywane są w celu realizacji usług, zapewnienia wygodnego korzystania ze strony oraz w celu monitorowania ruchu zgodnie z Polityką prywatności. Dane są także zbierane i przetwarzane przez narzędzie Google Analytics (więcej).
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
